Summary of Indigenous Efflorescence: Beyond Revitalisation in Sapmi and Ainu Mosir

Summarised in South Sami by David Kroik

Daate gærja jealadehtemen bïjre. Gærjesne jïjnjh almetjh jïjtsh aamhtesi bïjre tjaelieh. Naakenh tjaelijh dotkijh, jeatjebh aaktivisth jïh naakenh kultuvretjiehpijh. Govlebe göökte aalkoealmetjijstie: saemieh jïh ajnuh, maam båeries, noere jïh geerve almejth saarnoeh. Jïjnjesh gïelen bïjre tjaelieh, dovne saemien gïelen bïjre jïh ajnugïelen bïjre, menh ij leah gærja barre gïelen bïjre; jienebh aamhtsh aaj artihkelinie jijhtieh, v.g. dejpeladtje vuekieh, guktie jïjtsh maadtoej baalkah vaadtseme, guktie jieleme maadtoedajvesne lea. Jeatjebh buerkiestieh guktie åahpanamme aalkoealmetji vuekine stoerre staarine, dovne Saepmesne jïh Sveerjesne jïh Ajnu Moshirisne (ajnualmetji laante) jïh Japanisnie.

Maaje Ajnuj jïh Saemiej bïjre gærjesne tjaalasovveme; gåabpah aalkoealmetjh leah, jalhts dah fïereguhti bieline eatnamisnie jielieh. Jïjnjh tjaelijh tjåanghkenamme jïh buerkiestamme guktie barkeme gïelem jealadehtedh jallh guktie jeatjebigujmie ektesne aatskadamme jïjtsh jielemevuekiej mietie jieledh.

Hïehkehtallem gosse lohkem man jïjnjem dååjrehtalleme mij seammalaakan lea, dovne saemieh jïh ajnuladtjh. Gosse gærjam lohkeminie dle leara mij heannadamme vïellide jïh åabpide eatnemen dunniebielesne. Akte tjaelije, Ryoko Tahara, saerneste ajnu gujni bïjre, guhth joekoen vaejvies tsiehkiem åtneme. Nemhtie dam naakenh dejstie eah ennje åådtjeme lïeredh lohkedh jïh tjaeledh. Dannasinie tjuerieh garres barkoeh vaeltedh mejstie geerve bïerkenidh. Tahara vielie muana guktie tsiehkie maahta buaranidh.

Daan gærjan aamhtese aalkoealmetji tsiehkieh bueriedehtedh. Gærjan aalkoevisnie orre tearme buarkesåvva: efflorescence. Redaktööre Gerald Roche buerkeste mah goerkesidie sæjhta tearmine dijpedh. Aalkoealmetji efflorescence lea krijsetsiehkien mohte. Dïhte baakoe edtja dijpedh maam heannede gosse aalkoealmetjh jïjtsh kultuvrh, aerpieviertien maahtoeh jïh gïelh jealajehtieh, gosse eajhnaduvvieh dïjpedh båeries jielemevuekieh jïh sjïehtesjidh daaletje tïjjese jïh båetije biejjide. Redaktöörh digkiedieh tearme efflorescence daerpies, dannasinie hijven goerkesem vadta aellebe jaehkieh gaajhke barre nåake, gåarmoeh jïh vaejvie; vuekieh, åtnoeh, laanth jïh gïelh mah gaarvanedtieh, jïh ibie mijjieh aalkoealmetjh maehtieh maam darjodh. Gærjine redaktöörh jïh tjaelijh sijhtieh vuesiehtidh ij amma dïhte öövre staeries. Aalkoealmetjh: ajnuladtjh Ajnu Moshiresne jïh saemieh Saepmesne maaje gïelem jïh kultuvrem gorredieh, orrestehtieh jïh övtedieh. Ibie åadtjoeh barre goltelidh dejtie saernide mah nåake våajnoem mijjen åålmegidie buektieh, aellebe aelkedh vaajvehtovvedh jaehkedh ij gåaredh saemien jïh ajnugïelem jïh kultuvrem daaletje tïjjese buektedh.

Gosse efflorescencem provhkedh dellie ibie barre bååstede vaeltieh dam mij kolonisasjovnen aalkoen åvtelen orreme; dïhte vielie jïh orre, veadtaldahkesne tïjjese åvtelen kolonisasjovne, læjhkan daaletje tïjjese sjïehtelovveme. Efflorescense heannede gosse aktine barkebe, abpe dåehkie, åålmege, fuelhkie jallh slïekte. Vielie buerkeste fahkajahteme gïeli orre åtnoeh; eah govloeh jïh eah provhkesuvvh seamma laakan goh aerpiegïelh mestie tseagkanin.

Daennie gærjesne tjaelijh baalkah vuesiehtieh guktie saemien gïelem, ajnugïelem jïh jeatjah jealajehtedh. Naakenh tjaelieh guktie orre teknihke dïrreginie sjædta dejtie jaksedh, guhth sijhtieh gïelide lïeredh. Dah tjaelijh Hanna Outakoski, Oscar Sedholm jïh Coppélie Cocq fïereguhte teekstesne dan bïjre saarnoeh. Sedholm prosjekten bïjre tjaala maam ubmejensaemieh stuvrin; sïjhtin ubmejensaemien raajesh jïh baakoeh tjöönghkedh jïh vedtedh gaajhkide gïeh gaskeviermiem jeksieh. Dïrregem gaskeviermesne provhkin man nomme Memrise. Cocq såårne guktie dejpeli saemien vaajesh orrestovveme jïh jeatjahtovveme gosse gaskevearman sjïehtesovveme. Cocq tjaala daaletje vaajesh jeatjhlaakan båeries vaajesi muhteste. Mearan båeries vaajesh jienebh åtnoeh utnin, akte dejstie maanah bijjiedidh, daaletje vaajesh gaskeviermesne edtjieh luste årrodh guktie maanah sijhtieh goltelidh. Outakoski tjaala guktie barkeme gïelekuvsjigujmie gaskeviermesne mah edtjieh sjïehtedh saemide, gïeh dan bårran årroeh. Kuvsjen gaavnedimmiesijjie viermesne vihkielommes sijjie gusnie learohkh gïelem pruvhkieh. Outakoski buerkeste guktie maahta sijjiem haamoehtidh guktie edtja dagkeres learoehkidie sjïehtedh gïeh eah saemien lïerh desnie gusnie årroeh.

Gærjesne akte teekste åarjelsaemien gïelen bïjre. Leena Huss jïh Sagka Stångberg tjaeliejægan guktie åarjelsaemien gïeletsiehkie Vualtjeren jïh Luspien raedtesne. Dah guakah lægan goerehtalleme maam skuvlemaanah, eejtegh jïh lohkehtæjjah saarnoeh gïelen bïjre, gåessie gïelem pruvhkieh, gåessie jïh gusnie tuhtjieh gïele vïhkeles maehtedh jïh man jïjnjem maehtieh saemiestidh. Gaajhkesh debpene gïelem dasseme, men hijven utnieh åadtjodh dam bååstede vaeltedh. Jalhts eah skuvlh gïelem nænnosth, læjhkan maanah jïjnjem lierieh dannasinie tuhtjieh vihkele sijjide.

Naakenh tjaelijh ajnuladtjh. Båeries ajnuladjen gujne man nomme Shizue Ukaji jïjtse teekstesne tjuarma: vedtede ajnualmetjidie bååstede aktem loesejeanoem Ajnu Moshirisne, gusnie maehtieh gööledh. Nuerebe ajnu-gujne Kanako Uzawa buerkeste guktie maahta ajnun gïeline jïh kultuvrine åehpenidh gosse stoerre staaresne byjjene, mij guhkede Ajnu Moshiriste. Tjaala man vihkele åålmegem jïjtse almetjijstie gaavnedh desnie gusnie byjjene jïh desnie gusnie biejjeste beajjan jeala. Jïjtje tjaala dagkeres sijjien bïjre: akte ajnu-beapmoesijjie Tokyosne. Desnie jeatjebigujmie sov almetjijstie åahpanadteme. Uzawa tjaala eah edtjh aalkoealmetjh barre årrodh aerpielaantine goh vuesiehtimmie gaavhtan Saepmie jallh Ajnu Moshiri, vaallah aaj stoerre staarine.

Chris Pesklo, saemien aerpieguedtije noerhteamerikasne, tjaala guktie barkeme altese aerpiem buektedh daaletje aajkan. Låavthgåetiejgujmie barka; dejtie dorje jïh duaka. Pesklo buerkeste magkere joekehts låavthgåetiej jïh amerijhken aalkoealmetji tijpij gaskem. Dïhte vielie buerkeste guktie sïeltem tseegkeme juktie beetnegh dienesjidh gosse låavthgåetieh dorje jïh duaka. Beetnegh aevhkie gosse kultuvrem nænnoestidh saemiej luvnie debpene amerijhkesne. Dah voeres almetji maahtoe debpene Atlanten dunniebielesne vihkele sjïdteme gosse edtjin vïht aelkedh låavthgåetieh darjodh.

Gærjam edtjh lohkedh ihke lïeredh guktie jieleme orrestahta göökte aalkoealmetjh luvnie jïh guktie kolonisjasjovne dejtie tsavtseme, tsavtsa jïh edtja tsevtsedh båetijen biejjine. Baalkah vuesehte guktie kolonisasjovnen vööste barkedh, dellie jïjtse vuekieh, åtnoeh, gïelh jïh jienebe provhkedh, guktie tjievliesvoetem saemine jallh ajnujne årrodh.